Kỷ niệm 157 năm Ngày sinh Nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu (26/12/1867-26/12/2024)

Phan Bội Châu tên húy là Phan Văn San, hiệu là Sào Nam, sinh ngày 26/12/1867, tại làng Sa Nam (huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An) trong một gia đình Nhà hàn Nho yêu nước. Sinh ra và lớn lên trong cảnh nước mất nhà tan, Nhân dân sống trong đêm đen nô lệ, sâu thẳm trái tim cậu Nho San đã sớm nhen nhóm tư tưởng yêu nước, thương dân; là một nhà cách mạng Việt Nam trong phong trào chống Pháp. Ông đã thành lập phong trào Duy Tân Hội và khởi xướng phong trào Đông Du.

Phan Bội Châu là lãnh tụ của các phong trào giải phóng dân tộc tiêu biểu trước thời đại cách mạng vô sản, nhà cách mạng có tư tưởng lỗi lạc, nhà văn hóa lớn trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Ông nổi tiếng thông minh từ bé, năm 06 tuổi, học 03 ngày thuộc hết Tam Tự Kinh; 07 tuổi, Ông đã đọc hiểu sách Luận Ngữ; 13 tuổi, Ông thi đỗ đầu huyện. Thuở thiếu thời, Ông đã sớm có lòng yêu nước. Năm 17 tuổi, Ông viết bài Hịch Bình Tây Thu Bắc đem dán ở cây đa đầu làng để hưởng ứng việc Bắc Kỳ khởi nghĩa kháng Pháp. Năm 19 tuổi (1885) Ông cùng bạn Trần Văn Lương lập đội nghĩa quân Cần Vương chống Pháp nhưng việc không thành. Gia cảnh khó khăn, Ông đi dạy học kiếm sống và học thi, nhưng thi suốt 10 năm không đỗ, lại can tội “hoài hiệp văn tự” (mang văn tự trong áo) án ghi “chung thân bất đắc ứng thí” (suối đời không được dự thi). Năm 1896, Ông vào Huế dạy học, do mến tài Ông, nên các quan xin vua Thành Thái xóa án “chung thân bất đắc ứng thí”. Khi được xóa án, Ông dự khoa thi hương năm Canh Tý (1900) ở trường Nghệ và đậu Giải nguyên.

Phan Bội Châu đả kích việc thực dân Pháp cấm giảng dạy lịch sử Việt Nam mà thay vào đó là lịch sử Pháp, nhằm dụng ý xóa bỏ những ảnh hưởng của văn hóa truyền thống Việt Nam, truyền bá văn hóa Pháp nhằm đồng hóa người Việt; đồng thời, đào tạo ra một tầng lớp công chức và chuyên viên phục vụ cho nền cai trị và công cuộc khai thác thuộc địa của Pháp. Phan Bội Châu chỉ trích nền giáo dục của thực dân Pháp ở thuộc địa là “chỉ dạy người Việt viết văn Pháp, nói tiếng Pháp, tạm thời làm nô lệ cho Pháp”.

Trong thời gian 05 năm sau khi đỗ Giải nguyên, Ông bôn ba khắp nước Việt Nam liên kết với các nhà yêu nước như: Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Hàm (tức Tiểu La Nguyễn Thành), Đặng Nguyên Cẩn, Ngô Đức Kế, Đặng Thái Thân, Hồ Sĩ Kiện, Lê Huân, Nguyễn Quyền, Võ Hoành, Lê Đại để cùng họ chống Pháp. Ông chọn một hoàng thân nhà Nguyễn, Kỳ Ngoại Hầu Cường Để, làm lãnh tụ phong trào Cần Vương. Năm 1904, Ông cùng Nguyễn Hàm và khoảng 20 đồng chí khác thành lập Duy Tân hội ở Quảng Nam để đánh đuổi Pháp, chọn Kỳ Ngoại Hầu Cường Để - một người thuộc dòng dõi nhà Nguyễn - làm Hội chủ.

Chân dung Nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu

Năm 1905, Ông cùng Tăng Bạt Hổ sang Trung Quốc rồi sang Nhật Bản để gặp gỡ các nhà cách mạng Nhật và Trung Quốc và cầu viện trợ tài chính cho phong trào do Ông thành lập. Tại Trung Quốc, Ông gặp Lương Khải Siêu, và được khuyên nên dùng thơ văn để thức tỉnh lòng yêu nước của dân Việt. Nghe lời khuyên, Ông viết nhiều tác phẩm có tác động lớn với sĩ phu trong nước (Việt Nam Quốc sử khảo (1909), Ngục Trung Thư, Lưu Cầu Huyết Lệ Tân Thư, Việt Nam Vong Quốc Sử, Việt Nam Quốc sử bình diễn ca (1927)). Cùng thời điểm này chiến thắng của Nhật Bản tại trận Tsushima trong Chiến tranh Nga - Nhật đã tạo nên nhiều lạc quan trong các phong trào chống thực dân ở châu Á. Do đó, các tác phẩm của ông đã tạo nên một làn sóng mới thúc đẩy nhiều thanh niên yêu nước tham gia phong trào Đông Du, xuất ngoại học tập để tìm đường chống Pháp. Ngày 30/6/1925, Ông lại bị Pháp bắt tại Hàng Châu, Ông bị dẫn giải về Hà Nội và xử án chung thân khổ sai. Về sau, bản án được đổi lại thành án quản thúc tại gia. Theo Việt Nam Pháp Thuộc Sử, Ông được giảm án vì phản ứng mạnh mẽ của toàn dân đối với nhà cầm quyền Pháp. Từ năm 1926, Ông bị đưa về sống ở Bến Ngự - Huế, cho đến khi mất tại Huế vào năm 1940. Lúc đó, Ông được gọi là Ông già Bến Ngự.

Trong hành trình thực hiện sứ mệnh cứu nước của mình, Phan Bội Châu đã đi nhiều nước ở Đông Nam Á và Đông Á học hỏi, phát động nhiều phong trào yêu nước như: Duy Tân hội, Đông Du, Việt Nam Quang phục hội... lôi cuốn các tầng lớp nhân dân tham gia hưởng ứng. Nổi bật, trong đó, là phong trào Đông Du với tư tưởng vượt thời đại của một nhà nho thời bấy giờ. Phan Bội Châu đã làm thay đổi nhận thức của nhiều thanh niên, phải học để đổi mới tư duy, chấn hưng dân khí, dân trí. Phong trào Đông Du đã đặt nền móng cho những thay đổi sâu sắc của nước ta đầu thế kỷ XX, góp phần đào tạo đội ngũ trí thức sẵn sàng tiếp nhận con đường cách mạng vô sản, nhiều người sau này trở thành những yếu nhân của cách mạng Việt Nam như: Hồ Học Lãm, Đặng Thúc Hứa, Võ Tùng, Nguyễn Đức Công, Nguyễn Thức Đường…

Phan Bội Châu không chỉ là nhà cách mạng tiêu biểu cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam, mà còn là nhà văn hóa yêu nước, nhà tư tưởng dân chủ lớn nhất Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông đã để lại cho hậu thế không chỉ là kho tàng trước tác đồ sộ, phong phú chứa đựng lượng tri thức khổng lồ, mà trên hết là tấm lòng kiên trinh với đất nước; một nhân cách cao đẹp, một phong cách tư duy nhạy bén, mẫn tiệp.

Trong quá trình hoạt động của mình, Phan Bội Châu còn đóng vai trò là sứ giả văn hóa giữa hai quốc gia Việt Nam và Nhật Bản, trở thành cầu nối giao lưu văn hóa, khoa học, giáo dục giữa hai đất nước, góp phần bồi đắp thêm tình hữu nghị. Phan Bội Châu và sự nghiệp của mình có vị trí rất quan trọng trong lịch sử Việt Nam thời cận đại. Như lời nhận xét của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Phan Bội Châu là “Vị anh hùng, bậc thiên sứ, đấng xả thân vì độc lập dân tộc, được 20 triệu con người trong vòng nô lệ tôn sùng”.

Huy Dương