Nguyễn Ái Quốc và Cách mạng Tháng Tám 1945: Tầm vóc thiên tài trong nhận diện thời cơ lịch sử

85 năm trước Bác Hồ về nước (28/01/1941-28/01/2026), trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam đưa đến chiến thắng của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không phải là một sự “ăn may” của lịch sử như các thế lực thù địch vẫn thường xuyên tạc. Đó là kết quả tất yếu của một hành trình chuẩn bị công phu, khoa học, mà ở đó, vai trò của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc hiện lên như một hạt nhân quyết định với tầm nhìn dự báo xuyên thế kỷ.

Ngày 28/01/1941, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước, trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam (Tranh vẽ tư liệu)

Từ mùa Xuân lịch sử đến bước ngoặt chiến lược

Ngày 28/01/1941, sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc tại cột mốc 108 (Pác Bó, Cao Bằng). Đây không chỉ là một sự kiện cá nhân mà là cột mốc thay đổi vận mệnh dân tộc. Người đặt nền móng cho Mặt trận Việt Minh, xây dựng căn cứ địa và chỉ đạo chiến lược giành chính quyền. Người đã trực tiếp lãnh đạo, xây dựng lực lượng, định hướng chiến lược và chớp thời cơ lịch sử.

Ngay sau khi về nước, Người đã chủ trì Hội nghị Trung ương 8 (tháng 5/1941), đưa ra một quyết sách mang tính bước ngoặt: Đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu. Tại Hội nghị Trung ương 8, Người quyết định thành lập Việt Nam Độc lập Đồng minh (gọi tắt là Mặt trận Việt Minh) nhằm tổ chức lực lượng chính trị rộng rãi, tập hợp mọi tầng lớp nhân dân, không phân biệt thành phần dân tộc, giai cấp, tôn giáo, đảng phái,... tạo thành khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo cơ sở huy động sức mạnh toàn dân chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa, chống thực dân Pháp và phát xít Nhật, giành độc lập cho dân tộc Việt Nam.

Với nhãn quan chính trị đặc biệt nhạy bén, dựa trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, sự am hiểu sâu sắc lịch sử, văn hóa Đông Tây cùng kinh nghiệm phong phú của một chiến sĩ cộng sản quốc tế, Nguyễn Ái Quốc đã đưa ra những dự báo có giá trị lịch sử sâu sắc, trong đó có dự báo thiên tài về thời cơ của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Từ những năm ra đi tìm đường cứu nước, Nguyễn Ái Quốc đã nắm bắt chính xác đặc điểm, xu thế phát triển của thời đại để đưa ra dự báo chính xác về con đường cách mạng chưa từng có trong lịch sử đấu tranh giải phóng của các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc, đó là “Con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội”.

Ngày 19/8/1945, nhân dân Hà Nội nổi dậy chiếm phủ Khâm sai Bắc Kỳ, Cách mạng Tháng Tám giành thắng lợi ở Hà Nội (Ảnh tư liệu).

Xây dựng "Kiềng ba chân"

Không chỉ dự báo và nắm bắt thời cơ, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc xác định: Thời cơ chỉ là điều kiện khách quan, sức mạnh nội lực mới là yếu tố quyết định. Vì thế Người đã trực tiếp chỉ đạo xây dựng ba trụ cột: Lực lượng chính trị -  Lực lượng vũ trang - Căn cứ địa.

Người xác định, Lực lượng chính trị giữ vai trò quyết định trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, bởi đây là lực lượng tạo nên sức mạnh quần chúng, định hướng, tổ chức và dẫn dắt toàn dân đứng lên giành chính quyền. Trong khi đó, Lực lượng vũ trang có vai trò quyết định trực tiếp để bảo vệ Nhân dân, giành và giữ chính quyền. Chính tầm quan trọng đó, nên trong Chính cương vắn tắt (1930) do Người soạn thảo đã nêu rõ yêu cầu phải “tổ chức ra đội quân công nông” và sau khi về nước (1941), lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã chỉ đạo thành lập các đội du kích Bắc Sơn, Cao Bằng, Võ Nhai, vừa chiến đấu, vừa tuyên truyền cách mạng. Đây là những hạt nhân ban đầu của lực lượng vũ trang cách mạng. Trên cơ sở đó, Người đã chỉ thị thành lập Trung đội cứu quốc quân I ngày 14/02/1941 tại Khuổi Nọi (Bắc Sơn, Lạng Sơn), Trung đội cứu quốc quân II ngày 15/9/1941 tại Khuôn Mánh (Võ Nhai, Thái Nguyên) và Trung đội cứu quốc quân III ngày 25/02/1944 tại Khuổi Kịch (Sơn Dương, Tuyên Quang). Đặc biệt, ngày 22/12/1944, theo Chỉ thị của Hồ Chí Minh, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân - tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam được thành lập tại Cao Bằng.

Cùng với Lực lượng chính trị, Lực lượng vũ trang thì Căn cứ địa có vai trò chiến lược quan trọng, tạo hậu phương vững chắc, trung tâm lãnh đạo và nơi chuẩn bị toàn diện cho thắng lợi của cách mạng. Chính tầm quan trọng đó, nên ngay khi trở về nước tháng 01/1941, Nguyễn Ái Quốc nhận thấy Cao Bằng có địa thế hiểm trở, thuận lợi cho việc xây dựng lực lượng, liên lạc quốc tế và phát triển phong trào. Vì vậy, Người đã chọn và chỉ đạo xây dựng căn cứ địa cách mạng ở Cao Bằng, sau đó mở rộng sang Bắc Sơn, Võ Nhai. Căn cứ địa trở thành nơi tổ chức huấn luyện quân sự, xây dựng hậu phương vững chắc, rèn luyện lực lượng chính trị và vũ trang cho cách mạng. Đến tháng 6/1945, Người Chỉ thị thành lập Khu Giải phóng Việt Bắc gồm hai căn cứ lớn nằm trên địa bàn 6 tỉnh: Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang, Thái Nguyên và một số vùng thuộc ngoại tỉnh Bắc Giang, Vĩnh Yên, Phú Thọ, Yên Bái… Khu Giải phóng được xem như “hình ảnh nước Việt Nam mới” thu nhỏ đã tổ chức thực hiện 10 chính sách lớn của Việt Minh, cùng với hệ thống các chiến khu trong cả nước tạo thành hậu phương và bàn đạp cho thế trận Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8/1945.

Bác dự báo chính xác thời cơ, khi phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng Minh không điều kiện tháng 8/1945, Người đã khẳng định năng lực thiên tài trong việc nắm bắt và kiên quyết chớp thời cơ “ngàn năm có một”, kịp thời phát động Quân lệnh số 1 hiệu triệu toàn dân đứng lên Tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân cả nước đồng loạt vùng dậy, tiến hành Tổng khởi nghĩa, giành chính quyền. Cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 diễn ra trong 15 ngày, giành thắng lợi một cách triệt để và trọn vẹn trong cả nước, là mốc son chói lọi, có ý nghĩa lịch sử dân tộc và thời đại vô cùng to lớn, mở ra bước ngoặt lịch sử vĩ đại của cách mạng Việt Nam.

Cách mạng Tháng Tám đã lật đổ xiềng xích thực dân gần 100 năm và chế độ phong kiến, lập nên Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên tại Đông Nam Á.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng Trường – Ba Đình (Hà Nội) Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Bản tuyên ngôn Độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (Ảnh tư liệu)

 Khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa:

Ngày 2/9/1945, tại Quảng Trường – Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Bản tuyên ngôn Độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đã đánh đuổi được bọn phát xít, thực dân xâm lược, lật đổ chế độ phong kiến, lập nên Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á; đưa Việt Nam bước sang kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội (CNXH); nhân dân ta từ thân phận nô lệ đã bước sang một trang mới, trở thành người làm chủ vận mệnh đất nước, vận mệnh chính mình.

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám là kết quả của sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhân tố chủ quan và điều kiện khách quan thuận lợi, kịp thời chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, đưa ra những quyết sách đúng đắn. Những đóng góp của Chủ tịch Hồ Chí Minh và vai trò lãnh đạo của Đảng trong chuẩn bị và tiến hành tổng khởi nghĩa đã không được các thế lực phản động nhắc tới. Chúng cố tình quên rằng những quyết định kịp thời và sáng suốt của Đảng, cùng chính sách hợp lòng dân của Việt Minh đã khơi dậy lên ngọn lửa nhiệt huyết đấu tranh kiên cường trong các tầng lớp xã hội Việt Nam lúc bấy giờ, mặc cho kẻ thù nội xâm và ngoại xâm điên cuồng chống phá. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, các đoàn thể, tổ chức, lực lượng vũ trang và nhân dân ở khắp các vùng miền trên cả nước đã vượt qua mọi hiểm nguy, quyết vùng lên đấu tranh giành độc lập, đem sức ta mà tự giải phóng cho ta. Trước sức mạnh đấu tranh anh dũng của quần chúng, có lực lượng vũ trang hỗ trợ, nhân dân Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phố đã khởi nghĩa thành công, nhân dân ta đã anh dũng vùng lên, đoàn kết đấu tranh, cùng nhau đập tan chế độ đô hộ, áp bức, bóc lột tàn bạo của chủ nghĩa thực dân và nhà nước phong kiến. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết trong bản Tuyên ngôn độc lập bất hủ: “Pháp chạy, Nhật hàng, vua Bảo Đại thoái vị. Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực dân gần 100 năm nay để gây dựng nên nước Việt Nam độc lập. Dân ta lại đánh đổ chế độ quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lập nên chế độ Dân chủ Cộng hòa” . Cách mạng Tháng Tám đã thực sự là cuộc nổi dậy và đấu tranh của tất cả đồng bào Việt Nam yêu nước, bằng sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước, bằng sự đoàn kết xunh quanh Mặt trận Việt Minh, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta, lật đổ thực dân - phong kiến, giành độc lập cho dân tộc.

Chính nhờ sự chuẩn bị chu đáo, mọi mặt về lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang và căn cứu địa cách mạng đã biến dự báo thời cơ thành hiện thực. Đây minh chứng sống động để lý giải tại sao có cùng bối cảnh lịch sử như nhau: “Tháng 8/1945, phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng Minh không điều kiện”, tạo thời cơ thuận lợi cho tất các nước Đông Nam Á, nhưng chỉ có cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam là diễn ra nhanh gọn, giành chính quyền triệt để, rộng khắp chỉ trong  nửa tháng, ít đổ máu và thành công trọn vẹn; còn ở các nước Đông Nam Á khác thì không diễn ra, hoặc diễn ra nhưng không triệt để, trọn vẹn như ở Việt Nam.

Có thể nói, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 của Việt Nam - một cuộc cách mạng điển hình của thế kỷ XX đã mở ra một thời đại mới, rực rỡ nhất trong lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam - Thời đại Hồ Chí Minh. Đó là minh chứng lịch sử rõ nét nhất công lao, vai trò của thiên tài trí tuệ Hồ Chí Minh và bản lĩnh sáng tạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đem lại nền độc lập, tự do cho dân tộc, lập nên Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Kỷ niệm 85 năm Ngày Bác Hồ về nước (28/01/1941-28/01/2026), trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam là dịp để tri ân, tôn vinh tầm nhìn chiến lược, nhãn quan chính trị nhạy bén và thiên tài lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cũng là dịp để giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ, khơi dậy lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc; phát huy tinh thần đoàn kết, trách nhiệm công dân trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời kỳ mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Lê Văn Sơn (Phòng Lý luận chính trị - Lịch sử Đảng, Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy)