Luật Phát triển đô thị với nhiều chính sách có tính đột phá như: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tăng tính chủ động của chính quyền đô thị, được kỳ vọng tạo lập khuôn khổ pháp lý ổn định, đột phá và khả thi, thúc đẩy phát triển các đô thị, nhất là những đô thị có vai trò động lực đối với nền kinh tế.
* Phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực
Luật Phát triển đô thị gồm 5 chương, 66 điều, có hiệu lực từ ngày 1-10-2026, tập trung vào 2 nhóm chính sách lớn: đẩy mạnh phân quyền và quy định các cơ chế, chính sách đặc thù cho thành phố là đô thị đặc biệt; thiết lập cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển khu kinh tế đặc biệt. Bên cạnh đó, luật cũng có các cơ chế thúc đẩy phát triển đối với những thành phố chưa được công nhận là đô thị đặc biệt.
Một trong những nội dung đáng chú ý của luật là mở rộng thẩm quyền của chính quyền đô thị loại đặc biệt trong xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật để quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và giải quyết những vấn đề đặc thù phát sinh trong thực tiễn quản lý, phát triển đô thị.
Trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Luật Phát triển đô thị tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội sáng 17-8, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, cùng với việc trao thêm thẩm quyền, luật thiết kế đồng bộ cơ chế giám sát, thanh tra, kiểm tra và trách nhiệm giải trình nhằm kiểm soát chặt chẽ quá trình thực hiện, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật. Đồng thời đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính theo hướng cho phép điều chỉnh quy trình, thẩm quyền giải quyết, tạo thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp.
Về định hướng phát triển, Luật Phát triển đô thị tạo cơ sở pháp lý cho các lĩnh vực có vai trò động lực đối với tăng trưởng như: trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics, kinh tế biển, hạ tầng năng lượng, giáo dục, y tế, du lịch, thu hút nhà đầu tư chiến lược, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Đối với khu kinh tế đặc biệt, luật hoàn thiện các cơ chế về quy hoạch, xây dựng, phát triển kết cấu hạ tầng, huy động nguồn lực, phát triển kinh tế biển, khu phi thuế quan và hoạt động kinh doanh hàng miễn thuế nhằm tạo điều kiện hình thành các cực tăng trưởng mới.
Đáng chú ý, Luật Phát triển đô thị cũng thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua thanh tra, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình; đồng thời quy định cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung; xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, trục lợi và lạm dụng chính sách.
Phát biểu tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, Dự án Luật Phát triển đô thị được xây dựng ban đầu dự kiến để áp dụng cho Thành phố Hồ Chí Minh, sau đó mở rộng phạm vi điều chỉnh với các thành phố khác. Đặc biệt, các quy định trong dự án luật sẽ mở thêm không gian phát triển cho những đô thị có tiềm năng, không để cơ chế pháp lý làm lỡ cơ hội tạo cực tăng trưởng mới, nhất là trong bối cảnh yêu cầu tăng trưởng 2 con số.
* Quy định rõ cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển cho các đô thị
Tại Điều 1 nêu về phạm vi điều chỉnh của Luật Phát triển đô thị đã quy định rõ cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển thành phố là đô thị loại đặc biệt, thành phố khác và khu kinh tế đặc biệt. Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố khác là đô thị đặc biệt được áp dụng cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt quy định tại luật này. Thành phố Hà Nội thực hiện theo quy định tại Luật Thủ đô.
Thành phố không thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 của Điều 1 được áp dụng một số cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt quy định tại luật này, trừ quy định tại điểm a khoản 3 Điều 5, khoản 2 Điều 7, Điều 8, điểm a khoản 1 Điều 16 và mục 7, chương 2 của Luật Phát triển đô thị.
Khu kinh tế đặc biệt được áp dụng cơ chế, chính sách phát triển khu kinh tế đặc biệt quy định của luật. Tỉnh, thành phố nơi có khu kinh tế đặc biệt được thực hiện một số cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt quy định tại chương 2 của Luật Phát triển đô thị để áp dụng trên địa bàn khu kinh tế đặc biệt, trừ quy định tại điểm a khoản 3 Điều 5, khoản 2 Điều 7, Điều 8 và điểm a khoản 1 Điều 16 và mục 7, chương 2 của luật.
Chính phủ quy định phạm vi áp dụng cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt cho các trường hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 của Điều 1 trong trường hợp có chủ trương của cấp có thẩm quyền, trên cơ sở phù hợp với điều kiện đặc thù, định hướng phát triển, năng lực thực thi của từng địa phương và bảo đảm các nguyên tắc quy định tại các khoản 1, 2, 4 và 5 Điều 3 của Luật Phát triển đô thị.
Trường hợp cần thí điểm cơ chế, chính sách khác hoặc chưa được quy định trong Luật Phát triển đô thị, văn bản quy phạm pháp luật khác của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đối với các trường hợp quy định tại khoản 3 và khoản 4 của Điều 1 để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, quản lý kinh tế, quản lý xã hội, Chính phủ ban hành nghị định sau khi có chủ trương của cấp có thẩm quyền và được sự đồng ý của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
* Đồng Nai trước cơ hội mở rộng không gian phát triển
Có thể nói, tư duy xuyên suốt của Luật Phát triển đô thị không chỉ trao thêm quyền mà còn tạo ra một phương thức quản trị mới. Thay vì địa phương phải nhiều lần đề xuất, xin cơ chế riêng để giải quyết từng vấn đề phát sinh, luật hướng tới xây dựng một khung pháp lý có tính mở, trong đó những đô thị đáp ứng điều kiện có thể chủ động khai thác không gian chính sách được trao. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những đô thị có quy mô lớn, tốc độ phát triển nhanh và đang đứng trước những yêu cầu mới về hạ tầng, dân số, giao thông, môi trường, nhà ở, dịch vụ công và năng lực cạnh tranh.
Tại các phiên thảo luận tại tổ và hội trường của Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Luật Phát triển đô thị nhận được sự quan tâm lớn của các đại biểu Quốc hội. Các đại biểu ghi nhận, đánh giá cao nỗ lực của Chính phủ trong việc chuẩn bị dự án luật có phạm vi rộng, với tinh thần đổi mới, kiến tạo phát triển, phân cấp, phân quyền mạnh mẽ.
Tuy nhiên, từ thực tiễn quản lý và phát triển đô thị, các đại biểu cũng phân tích nhiều vấn đề cốt lõi nhằm tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, bảo đảm an toàn pháp lý và tạo động lực tăng trưởng mới.
Trong phiên thảo luận tại hội trường về Dự án Luật Phát triển đô thị vào ngày 11-8, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai) cho rằng, dự án luật đã chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo phát triển, từ việc từng địa phương phải “xin” cơ chế đặc thù sang phân quyền mạnh, ổn định, minh bạch và có trách nhiệm.
Theo đại biểu, Quốc hội đang không chỉ phân quyền quản lý, mà thực chất còn trao một không gian tự chủ đáng kể trong xây dựng chính sách địa phương.
Với Đồng Nai, những quy định mới về phát triển đô thị có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh địa phương đang bước vào giai đoạn phát triển mới với quy mô không gian, dân số và hệ thống hạ tầng lớn hơn sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Từ một địa phương có thế mạnh công nghiệp, Đồng Nai đang đứng trước cơ hội hình thành một cấu trúc kinh tế đa dạng hơn, với các trụ cột gồm: công nghiệp công nghệ cao, logistics, dịch vụ, thương mại, nông nghiệp công nghệ cao, du lịch và kinh tế đô thị.
Đặc biệt, sự hình thành và phát triển của Cảng hàng không quốc tế Long Thành được kỳ vọng tạo ra động lực mới cho hệ thống đô thị, logistics, thương mại, dịch vụ và các ngành kinh tế liên quan. Khi sân bay đi vào khai thác, nhu cầu về kết nối giao thông, kho vận, dịch vụ hàng không, lưu trú, thương mại, tài chính, đào tạo nhân lực và các dịch vụ chất lượng cao sẽ ngày càng tăng.
Trong bối cảnh đó, không gian phát triển của Đồng Nai không còn được nhìn nhận đơn thuần trong phạm vi từng đô thị, từng địa bàn mà cần được đặt trong mối liên kết tổng thể giữa các trung tâm công nghiệp, đô thị, sân bay, đầu mối giao thông, vùng sản xuất và các không gian sinh thái.
Chính vì vậy, việc phân cấp, phân quyền và trao thêm quyền chủ động cho chính quyền đô thị có thể tạo điều kiện để Đồng Nai chủ động hơn trong tổ chức không gian phát triển, lựa chọn các dự án có tính lan tỏa và huy động nguồn lực xã hội cho đầu tư hạ tầng.
