Phát huy vai trò của Bảo tàng trong hoạt động “giáo dục và nghiên cứu”

Bảo tàng là nơi sưu tầm, bảo quản và trưng bày các sưu tập hiện vật; phục vụ việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá; được tổ chức hoạt động phát huy giá trị di sản văn hóa phục vụ xã hội và phục vụ khách tham quan.

Tháng 5/1977, tại Hội nghị Hội đồng Bảo tàng quốc tế (ICOM) lần thứ 12 đã quyết định lấy ngày 18/5 hàng năm là “Ngày Quốc tế Bảo tàng”. Trải qua 47 năm, ngày Quốc tế Bảo tàng 18/5 được ICOM phát động hằng năm với một chủ đề cụ thể để các Bảo tàng trên thế giới cùng nhau hành động, không ngừng đa dạng hóa, nâng cao chất lượng và hiệu quả. Từ năm 2020, dịp kỷ niệm Ngày Quốc tế bảo tàng hàng năm đều hướng tới hỗ trợ một số Mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc. Ngày 25/8/2022, ICOM đã công bố định nghĩa mới về Bảo tàng là một "tổ chức thường trực và phi lợi nhuận phục vụ lợi ích xã hội, đồng thời, là nơi nghiên cứu, thu thập, bảo tồn, diễn giải và trưng bày các di sản vật thể và phi vật thể". Theo định nghĩa mới này, Bảo tàng là nơi rộng mở với công chúng, có tính chất dễ tiếp cận và hòa nhập, giúp thúc đẩy sự đa dạng và bền vững. Các Bảo tàng hoạt động và tương tác với công chúng theo chuẩn mực đạo đức, đảm bảo chuyên nghiệp và bao gồm sự tham gia của cộng đồng, mang đến những trải nghiệm đa dạng cho giáo dục, thưởng thức, nghiên cứu, thẩm định và chia sẻ kiến thức.

Chủ đề Ngày Quốc tế Bảo tàng năm 2024 (18/5) được ICOM đưa ra là “Bảo tàng vì giáo dục và nghiên cứu”. Đây là dịp để nhấn mạnh vai trò then chốt của các thiết chế văn hóa trong việc cung cấp một trải nghiệm giáo dục toàn diện. Trong đó, Bảo tàng có vai trò như là các trung tâm khuyến khích học tập, thúc đẩy sự tìm tòi, sáng tạo. Từ nghệ thuật và lịch sử đến khoa học và công nghệ, Bảo tàng là không gian quan trọng nơi giáo dục và nghiên cứu gặp nhau để hình thành hiểu biết của chúng ta về thế giới. Ngày Quốc tế bảo tàng 2024, ICOM sẽ tập trung các hoạt động vào những mục tiêu sau: Giáo dục chất lượng - Đảm bảo tính công bằng và bao hàm trong giáo dục chất lượng, thúc đẩy cơ hội học tập suốt đời cho tất cả mọi người; Công nghiệp, đổi mới và hạ tầng - Xây dựng hạ tầng chống chọi, thúc đẩy công nghiệp bền vững, bao gồm và khuyến khích đổi mới. ICOM khuyến khích nhìn nhận lại về giáo dục nhằm hướng tới một tương lai, trong đó, sự đổi mới hòa quyện với truyền thống, cùng nghiên cứu, chia sẻ kiến thức vượt qua mọi rào cản. Đồng thời, khuyến khích những người yêu quý di sản văn hóa cùng bảo tàng khám phá sự giàu có về kiến thức mà các bảo tàng có để cung cấp và cùng nhau xây dựng một thế giới thông tin và bao trùm hơn.

Việt Nam hiện có gần 200 bảo tàng thuộc sở hữu nhà nước và sở hữu tư nhân. Tuy nhiên, số Bảo tàng hoạt động thật sự phát huy được vai trò, hiệu quả còn khá khiêm tốn. Vừa thừa, vừa thiếu đang là tình trạng chung trong hoạt động của các Bảo tàng, đòi hỏi các Bảo tàng phải thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ, phát huy được vai trò, hiệu quả để tránh lãng phí. Trên phạm vi toàn quốc, một số bảo tàng thật sự tạo được dấu ấn bản sắc riêng, phát huy được vai trò và hoạt động có hiệu quả như: Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Tôn Ðức Thắng, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ,... Ngày 15/03/2024, hưởng ứng Ngày Quốc tế bảo tàng (18/5), Cục Di sản văn hóa có Công văn số 216  gửi các bảo tàng trong hệ thống bảo tàng Việt Nam về việc định hướng hoạt động của Bảo tàng, trong đó xác định: “Các bảo tàng chủ động nghiên cứu chủ đề của ICOM năm 2024 để triển khai các hoạt động trưng bày, giáo dục di sản văn hóa và truyền thông của bảo tàng; Tăng cường công tác nghiên cứu chuyên môn, đổi mới hoạt động xây dựng nội dung trưng bày bảo tàng theo xu hướng tiếp cận nghiên cứu liên ngành, đa ngành; xây dựng các sưu tập hiện vật có giá trị, tăng cường nghiên cứu, bổ sung thông tin cho các sưu tập phục vụ việc phát huy giá trị; Tăng cường các hoạt động giáo dục, khuyến khích xây dựng các chương trình giáo dục di sản văn hóa có chất lượng, hướng tới các nhóm khách tham quan chuyên sâu, mong muốn tìm hiểu, nghiên cứu về di sản văn hóa, lịch sử dân tộc; Khuyến khích các bảo tàng có kinh nghiệm trong việc thực hiện xây dựng cơ sở dữ liệu về các chương trình giáo dục di sản văn hóa cơ bản, dễ thực hiện và chia sẻ với các bảo tàng, trường học khác; Tăng cường công tác chuyển đổi số trong các hoạt động của bảo tàng, từ nghiên cứu, sưu tầm đến trưng bày, giáo dục di sản văn hóa và truyền thông quảng bá; Nghiên cứu ứng dụng đa dạng các loại hình công nghệ có thể ứng dụng trong trưng bày giới thiệu di sản văn hóa, phù hợp với xu hướng phát triển công nghệ trong thời gian tới”. 

Trụ sở Bảo tàng Đồng Nai, Đường Nguyễn Ái Quốc, phường Tân Phong, Biên Hòa trong phạm vi Quảng trường tỉnh Đồng Nai (Ảnh tư liệu Bảo tàng Đồng Nai).

Bảo tàng Đồng Nai là một bảo tàng khảo cứu địa phương của tỉnh Đồng Nai. Bảo tàng là một thiết chế văn hóa, có chức năng nghiên cứu lịch sử tự nhiên, lịch sử xã hội và văn hóa của địa phương. Bảo tàng được thành lập từ năm 1976, ban đầu là Phòng Bảo tồn - Bảo tàng trực thuộc Ty Văn hóa - Thông tin Đồng Nai. Khi mới thành lập, cơ sở vật chất hầu như không có gì, đội ngũ cán bộ còn non trẻ. Từ 1976-1987, cán bộ Phòng Bảo tồn - Bảo tàng đã sưu tầm được hàng chục ngàn hình ảnh, tài liệu, hiện vật; xây dựng được một hệ thống kho hiện vật với đầy đủ hồ sơ khoa học, hiện vật được phân loại theo các sưu tập, theo chất liệu và được bảo quản một cách khoa học. Ngày 24/10/1987, UBND tỉnh Đồng Nai ra Quyết định số 1770/QĐ-UBT thành lập Nhà Bảo tàng Đồng Nai, có tài khoản và con dấu riêng. Trụ sở đóng tại chùa Phụng Sơn, đường Cách Mạng Tháng Tám, thành phố Biên Hòa, sau đó, dời về số 7, đường Võ Thị Sáu. Ngày 08/01/1994, công trình xây dựng Nhà Bảo tàng chính thức được khởi công. Ngày 02/9/1995, cuộc triển lãm đầu tiên ra mắt công chúng đuợc tổ chức tại tầng trệt Nhà Bảo Tàng, thu hút hàng chục ngàn lượt khách đến tham quan. Năm 1996, công trình xây dựng Nhà Bảo tàng hoàn thành trên khuôn viên rộng 13.000 m² với tổng diện tích là 4.936 m². Từ năm 1996-2000, Bảo tàng tập trung xây dựng đề cương chính trị, đề cương trưng bày, kịch bản trưng bày, thiết kế mỹ thuật, tổ chức thi công trưng bày. Ngày 03/8/2000, Tỉnh ủy, UBND tỉnh, Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Đồng Nai và Nhà Bảo tàng Đồng Nai đã long trọng tổ chức lễ khánh thành trưng bày Bảo tàng Đồng Nai gồm 14 phòng với 3.941 m², 10 chủ đề. Bảo tàng có trụ sở tại số 1, đường Nguyễn Ái Quốc (Quốc lộ 1K), phường Tân Phong, Biên Hòa trong phạm vi Quảng trường tỉnh Đồng Nai. Tòa nhà có kiến trúc hiện đại với kết cấu 03 tầng. Bảo tàng trưng bày khoảng 2000 hiện vật và một số tư liệu lịch sử; tài liệu khoa học phụ, mỹ thuật trưng bày, hình ảnh, sơ đồ, sa bàn, bản trích... Toàn bộ nội dung trưng bày được cấu trúc trên 02 tầng lầu. Hiện nay, Bảo tàng đang trưng bày toàn bộ phần lịch sử tự nhiên và lịch sử xã hội của người Đồng Nai kể từ khi xuất hiện với những chứng tích đầu tiên của nền văn hóa cổ cho đến ngày nay; Bảo tàng đang thực hiện chế độ mở cửa hàng ngày để người dân tham quan, tìm hiểu tại 14 phòng trưng bày cố định cũng như thường xuyên tổ chức các cuộc triển lãm theo từng chủ đề của năm. Ngoài ra, Bảo tàng còn có một khu trưng bày ngoài trời với diện tích 2200 m² và một phòng triển lãm chuyên đề, thường xuyên tổ chức triển lãm phục vụ các nhiệm vụ chính trị, giới thiệu thành tựu phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội của đất nước và của địa phương.

Đồng chí Nguyễn Hồng Lĩnh – UVTW Đảng, Bí thư Tỉnh ủy thăm Bảo tàng Đồng Nai

Với cơ sở vật chất hiện có là tiền đề quan trọng để Bảo tàng thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của mình. Tuy nhiên, để thực sự phát huy được vai trò, hiệu quả trong hoạt động “giáo dục và nghiên cứu”, nhất là hoạt động trải nghiệm của học sinh nhằm giáo dục truyền thống yêu nước, giá trị lịch sử, văn hóa,… theo chương trình Giáo dục phổ thông năm 2018, cần tiếp tục nâng cấp, sửa chữa cơ sở vật chất, chỉnh lý lại hiện vật, không gian trưng bày, cũng như sự liên kết chặt chẽ với ngành giáo dục, địa phương trên địa bàn tỉnh để đáp ứng được nhu cầu của người dân hiện nay./.

                                                                                                                                                                                                                                                                                Lê Sơn